Naar een Proactief & Perspectiefrijk Coronabeleid 

oktober 2020

Nederland zit weer in een lockdown, na de intelligente nu een lichte, en wellicht straks een strenge. Elk land worstelt op zijn manier met het COVID-19 virus en elke corona aanpak heeft voor- en nadelen, maar Nederland presteert grillig. We doen het niet heel slecht maar ook niet heel goed. Opvallend is wel dat de Nederlandse economie het minder slecht doet dan elders in Europa. Dat kan ook te maken hebben met de relatief milde coronamaatregelen die tot dusver zijn genomen. In elk geval is er veel ruimte voor verbetering, wat betreft aanpak, communicatie, timing en perspectief. Wie een half jaar coronabeleid analyseert ziet bepaalde patronen waar lessen uit getrokken kunnen worden. Die patronen en lessen bespreken wij hier namens het Break-out Team, evenals de aanbevelingen die daaruit volgen.

Het eerste patroon is dat we steeds te laat zijn met ingrijpen.

De eerste lockdown kwam een paar weken te laat, alle rode signalen werden een tijd genegeerd, vervolgens ontstond een lichte paniek en werd op zondagmiddag 15 maart plotseling de lockdown afgekondigd, die dezelfde dag om 18 uur (!) inging. Gedurende de zomer lieten we de teugels beleidsmatig vieren en werd verzuimd het testbeleid op orde te brengen. We hadden kunnen investeren in testmethoden en testlocaties, maar we waren te laks. En in het najaar waren we wederom te laat, opnieuw stonden alle signalen al een tijd op rood, maar uit vrees voor het afkondigen van een nieuwe lockdown werd opnieuw verzuimd tijdig in te grijpen. De conclusie is dat de Nederlandse aanpak reactief is en niet proactief. Telkens weer onderschatten we de exponentiële verspreidingssnelheid van het COVID-19 virus, waardoor we voortdurend verrast worden. Maar iedereen die de wet van de exponentiële groei kent, onderkent het niet-lineaire verloop van een virale verspreiding. Hiervan moeten we leren en zorgen dat we in het vervolg eerder ingrijpen, dat vergt een andere attitude, van reactief naar proactief. Dat vergt een andere inschatting van onzekerheden en risico’s en een scherpere analyse van niet-lineaire patronen. Het vraagt ook lef om in te grijpen op een moment dat anderen de urgentie nog niet onderkennen.

Het tweede patroon is dat we te smal kijken, vanuit een puur medisch perspectief.

Bij het medisch perspectief staat de gezondheid van het individu centraal en willen we elk mensenleven redden. In de eerste fase van de corona crisis is deze medische aanpak nog te legitimeren, maar we zitten inmiddels in een andere fase. Deze fase vraagt om een breder, maatschappelijk perspectief waarbij niet de gezondheid van het individu maar van de samenleving als geheel vooropstaat. Wij pleitten reeds eerder voor een verschuiving van een medisch naar een maatschappelijk perspectief. Zo niet, dan wordt de gezondheidswinst van de medische aanpak overschaduwd door de gezondheidsschade van de uitgestelde reguliere zorg en de economische, sociale en mentale crisis. Gebleken is dat ons gedrag bepalend is voor het welslagen van een corona aanpak. Dat noopt tot het actief betrekken van gedragsdeskundigen bij dit proces. En daarmee bedoelen wij aan de vóórkant van het traject, niet aan de achterkant, zoals nu gebeurt. 
Het RIVM wordt ondersteund door een gedragsunit van 50 mensen, maar geen één gedragsexpert zit aan tafel met het kabinet of met het Outbreak Management Team. Net als in Engeland, Denemarken of Duitsland moet dit OMT acuut worden uitgebreid met gedragsdeskundigen. Ook moet de kennisbasis breder worden dan alleen die van het RIVM en het OMT, zoals onlangs ook bepleit door een groep topwetenschappers. 

Het derde patroon is dat we te weinig leren van gemaakte fouten.

Zo weten we inmiddels dat aerosolen een significante rol spelen bij de verspreiding van het COVID-19. Dat betekent dat ventilatie van binnenruimtes van groot belang is. Een land als Duitsland erkent dit al langere tijd, maar Nederland, op basis van adviezen van het RIVM, weigert dit halsstarrig toe te geven. Hetzelfde geldt voor het belang van veel, snel en slim testen. Gedurende de zomerperiode hadden we grootschalig moeten investeren in een geavanceerd testsysteem, net zoals bv. Denemarken heeft gedaan. En nergens wordt zo lang gedelibereerd over mondkapjes als in Nederland, zonder dat het tot maatregelen heeft geleid. Ten langen leste kwam Nederland met een dringend advies, terwijl in de rest van Europa mondkapjes in de binnenruimte allang verplicht zijn. Nu komt Nederland eindelijk met een verplichting, maar die is nog niet juridisch bindend.
De les is dat we moeten durven terugkomen op eerdere aannames, als gevolg van voortschrijdend inzicht. We moeten al-doende-leren en al-lerende-doen. Leiderschap impliceert dat je fouten durft toe te geven en daarvan leert. En dus niet halsstarrig blijven vasthouden aan iets dat allang achterhaald is. Leiderschap in coronatijd betekent dat je jezelf kwetsbaar durft op te stellen. Het is vast geen toeval dat de landen die de corona crisis het beste managen worden geleid door vrouwen: Duitsland, Nieuw Zeeland, Taiwan, IJsland, Finland, Noorwegen en Denemarken. Er is ook behoefte aan meer zelfreflectie. Dat vergt een meer open houding richting niet medische experts die ook kritisch meedenken, zoals data experts, wiskundigen en AI-experts, die sneller patronen kunnen ontdekken dan andere disciplines. De kunst is om zorgvuldig om te gaan met structurele onzekerheden, zoals dingen waarvan we weten dat we ze niet weten en daarvoor is een scala aan wetenschappelijke disciplines nodig.

        

Het vierde patroon is dat we op gebrekkige wijze communiceren.

Met als gevolg dat het draagvlak steeds verder afkalft. In het begin van de crisis werden burgers nogal betuttelend en belerend toegesproken. Gedurende de zomerperiode was er een wekenlange radio- en tv-stilte en daarna werden we wederom betuttelend toegesproken. Deze vorm van top-down communicatie past echt niet meer bij deze tijd. Nog steeds ontbreekt het aan een echte dialoog met de samenleving. Het gaat niet in overleg mét doelgroepen maar óver doelgroepen. Een uur voor de persconferentie worden verschillende doelgroepen (zoals horeca, sportbonden, scholen) op de hoogte gesteld van de genomen besluiten zonder enige vorm van overleg. Zo creëer je geen draagvlak bij de verschillende doelgroepen. Met een één- of tweewekelijkse persconferentie van Mark Rutte bereik je maar een beperkt deel van de mensen. Opvallend is ook dat kwetsbare doelgroepen (miljoenen mensen; ouderen, mensen met beperkingen, ZZP-ers en flexwerkers) consequent over het hoofd worden gezien, terwijl die de grootste klappen krijgen. Zij worden behandeld en benaderd als ieder ander, wat de ongelijkheid alleen maar groter maakt. Ook worden veel mensen op deze manier niet bereikt, laat staan meegenomen. Mensen met een andere etnische achtergrond in grote steden bereik je niet langs deze weg. Waarom verloopt de communicatie met hen niet via influencers in wijken, zoals imams en buurtwerkers? In een kritieke fase van deze crisis met toenemende weerstand tegen drastische maatregelen, is het van vitaal belang dat mensen zoveel mogelijk worden meegenomen. 
Dat vraagt een wezenlijk andere manier van communiceren: op maat, mét doelgroepen, vanuit een serieuze dialoog, met ruimte voor eigen invulling binnen heldere kaders. Zo niet, dan kalft het draagvlak steeds verder af.

   

Het vijfde patroon is dat we onvoldoende perspectief bieden.

Mensen hebben perspectief nodig om gezond en vitaal door deze crisis heen te komen. Het duurt al langer dan velen zich hadden voorgesteld. Tot nu toe is mensen geen perspectief geboden, we modderen voort en zetten een lijn uit voor hooguit vier weken. Het kabinet heeft weliswaar een routeplanner ontwikkeld, maar dat is een scenariowijzer, het geeft aan wanneer welke maatregelen kunnen worden verwacht onder welke omstandigheden. Dat geeft enigszins houvast, maar geen richting en perspectief. Zonder perspectief dobberen we maar wat rond in deze crisis en hebben mensen geen houvast. Wat de samenleving nodig heeft is een stip op de horizon. Waarom zeggen we niet dat volgend jaar zomer vrijwel alles weer mogelijk is en werken daar consequent naar toe? Dat geeft richting en houvast. Niet dat we zeker weten dat dat lukt, maar gegeven de onzekerheden is dat wel een wenkend perspectief. Mensen zullen binnen die context gemakkelijker bereid zijn om zich te gedragen naar wat op enig moment van hen wordt gevraagd.

Om deze patronen te doorbreken doen wij de volgende aanbevelingen:

Probeer dit probleem on-Nederlands aan te pakken.

Volgens het cultuurmodel van Hofstede zijn Nederlanders individualistisch, competitief en anti-hiërarchisch ingesteld. In andere landen als Denemarken en Duitsland is men meer geneigd om vanuit de ander te denken in plaats van alleen aan zichzelf. Deze COVID-crisis kunnen we alleen collectief oplossen, dus moet het maar op on-Nederlandse wijze. Niet via eindeloos polderen, maar door proactief en directief te zijn. Er is grote behoefte aan duidelijkheid en aan verbindend leiderschap. Dat betekent snel handelen en schakelen, durven impopulaire maatregelen te nemen, en leren van gemaakte fouten. Dus niet reageren maar anticiperen, anders zijn we weer te laat en leidt het niet tot verbinding maar tot verdere polarisatie.


Voer alleen een volledige lockdown door vanuit een  duidelijk lange termijn perspectief.

Een volledige lockdown moet zo kort mogelijk duren, maar heeft volgens de WHO een diepgaande negatieve impact op individuen, gemeenschappen en samenlevingen. Met als gevolg veel onzichtbare schade als eenzaamheid, verwaarlozing, faillissementen, ziektes en sterfgevallen. Essentieel is de vraag: breng je met een korte en heftige lockdown de normalisering van de economie dichterbij? Tot nu toe is dat nog niet gebleken uit de lockdowns die in tal van landen zijn doorgevoerd. We moeten dus heel goed nadenken wat er na die lockdown gebeurt. Zonder helder perspectief hoe de samenleving en economie weer langdurig open kan, zou de schade van een lockdown wel eens groter kunnen zijn dan de gezondheidswinst die het oplevert.


Werk aan een duidelijk lange termijn perspectief.

Een voorbeeld is dat we toewerken naar de zomer van 2021. Vanaf dat moment moet weer veel zo niet alles mogelijk zijn, qua evenementen, uitgaan, reizen, werken, recreëren, etc. Het beleid en de daaruit volgende maatregelen zijn er vervolgens volledig op gericht om dat mogelijk te maken. Via een drietrapsraket: gedrag, testbeleid en vaccin. Dus niet alleen wachten op een mogelijk vaccin, maar juist via een uitgekiend test en traceerbeleid, via snel, slim en grootschalig testen en vooral daar waar lokale potentiële virusbrandhaarden zijn. Slim en snel testen kan mogelijk nog belangrijker worden dan een vaccin om onze samenleving weer te openen, dat zien we ook in landen als Japan en Zuid-Korea. En uiteraard via verstandig gedrag, waarbij we ons zo goed mogelijk proberen te houden aan 1.5 meter afstand en onnodige contacten en drukke plekken proberen te vermijden.

Ontwikkel verbindend leiderschap.

Dat is het tegenovergestelde van wat momenteel plaatsvindt. We zijn nu meer de crisis aan het managen dan aan het leiden, wat leidt tot polarisatie in de samenleving. Er wordt te weinig vanuit begrip geleid, meer vanuit ergernis en onbegrip. Als het goed gaat horen wij niets, maar als het niet goed gaat worden wij bestraffend toegesproken. Dat motiveert en stimuleert niet. Het kan en moet anders, zoals de voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Intensive Care laat zien, die wel verbindend is en begrip toont voor andersdenkenden.  


Maak niet dezelfde fout als bij de eerste lockdown, door ouderen en kwetsbaren te isoleren door gebrek aan sociaal contact.

Sluiten van verpleeghuizen is geen optie meer, evenals het sluiten van scholen, dat kan alleen een allerlaatste optie zijn. Als je de scholen weer sluit heeft dat een groot effect op de ouders die werken. Thuisonderwijs zet weer een enorme druk op gezinnen. We moeten de scholen zoveel mogelijk open houden, dat is belangrijk voor de gezonde psychosociale ontwikkeling van kinderen.


Vaar niet alleen blind op het RIVM en het OMT, maar kijk breder.

Betrek gedragsdeskundigen er expliciet bij aan de voorkant van het besluitvormingsproces. Dus niet alleen consulteren, maar mee laten denken en beslissen. Bij voorkeur binnen het OMT en als dat echt niet kan, dan binnen een apart crisisteam, dat bestaat uit gedragsdeskundigen, economen, systeemdenkers, juristen, transitiedeskundigen, etc. Een bredere blik als pendant van de medische kijk als van essentieel belang. 


Communiceer helder mét de verschillende doelgroepen i.p.v. óver de doelgroepen.

Betrek ook actief kwetsbare mensen en jongeren over specifieke oplossingen voor hen, zodat ze meer bewegingsruimte en perspectief krijgen. Communiceer op verschillende wijzen, om zo ook lokale doelgroepen met een andere etnische achtergrond te bereiken, via influencers, buurtwerkers en geestelijk leiders zoals imams en predikanten.


Werk nu al aan oplossingen om te anticiperen op een volgende COVID-crisis.

Het beste medicijn tegen een volgende crisis is om mensen weerbaar en veerkrachtig te maken. Gezonde mensen hebben veerkracht; goede voeding en voldoende beweging zijn daarvoor essentieel. Beloon daarom goed gedrag, ook op de werkvloer, start een grootschalige publiekscampagne, zorg voor gezonde voeding en voldoende beweging op scholen en richt het zorgbeleid daarop, zodat bv. ook zorgverzekeraars gezondheid gaan belonen. 


Experimenteer met creatieve oplossingen vanuit wat wél kan.

Ga op kleine schaal aan de slag met slimme oplossingen voor verschillende doelgroepen. Maak bv. onderscheid tussen verschillende doelgroepen. Kinderen van 0 tot 15 jaar, jongeren van 15 tot 30, volwassenen van 30 tot 60 en ouderen van 60+. Uitgangspunt zou kunnen zijn om diegenen die minder risico lopen meer vrijheid te gunnen dan mensen die in een hogere risico categorie vallen. Betrek kunstenaars, ingenieurs en andere creatievelingen om dergelijke groepen inventief te scheiden bij evenementen en voorstellingen. Denk aan concerten en bioscoopvoorstellingen voor mensen onder de 40 jaar. Denk aan sportwedstrijden waarbij bezoekers een sneltest kunnen ondergaan. Beginnend met kleinschalige experimenten kunnen we dit stapsgewijs uitbreiden naar grotere evenementen.      

 


Break-out Team leden
Yuri van Geest
Jan Rotmans
Evelien Ketelaar
Emmely Lefevre
Carla Hofland
Engbert Breuker
Paul Mbikayi
Sjef Drummen

Thijs Vink
Dieger ten Berge
Anke Siegers
Ronald Helder
Chantal Suissa
Rick Brink
Marianne Zuur
Steven de Waal
Teun Toebes
Yolanda Eijgenstein
 

© 2020 Het Break-out Team is een initiatief vanuit zorgeloos.